Kaplica Wiktorów w Załużu

Załuż, którego nazwa pochodzi od określenia za ługom (pol. „za łęgiem”, „za łąką”) to malownicza wioska położona w Górach Sanocko-Turczańskich (sąsiadujących z Bieszczadami) o bogatej historii, powstała w 1. poł. XV w. w zakolu Sanu. Na jej terenie odkryto ślady osadnictwa z epoki żelaza, monetę cesarza Hadriana (117–138) oraz cmentarzysko z czasów rzymskich. Na granicy wsi stoją ruiny zamku Sobień nadanego w XIV w. przez Władysława Jagiełłę rycerskiemu rodowi Kmitów. Od XIX w. właścicielami wioski była rodzina Wiktorów herbu Brochwicz, po której dziś odnajdziemy tu wiele śladów. W zbiorach Sanockiej Biblioteki Cyfrowej zachowały się fascynujące fotografie z początku XX w. z rodzinnej kolekcji Wiktorów, prezentujące samą posiadłość oraz relacje z wielu podróży w Bieszczady, Beskid Niski czy do Małopolski. Z inicjatywy Adama Wiktora w 1880 r. w Załużu wybudowano szkołę istniejącą do dziś, a pod koniec XIX w. funkcjonowała tu stacja kolei łączącej Przemyśl z Łupkowem.

We wsi do dziś stoi dwór (przebudowany), wzniesiony pod koniec XIX w. na piwnicach z XVII w. z otaczającym go XIX-wiecznym parkiem krajobrazowym. W kierunku zachodnim, ok. 450 m od dworu w 1880 r. z polecenia Adama Wiktora powstała kaplica dworska, pełniąca funkcję świątyni i grobowca rodzinnego.

Budowla stanęła na otwartym i bardzo widokowym wówczas terenie na stromym stoku opadającym do Sanu. Budynek wzniesiono w stylu neobarokowym na planie centralnym z kopułą. Kaplica miała cztery otwory okienne, na ścianach istniały polichromie, w absydzie znajdował się ołtarz. Do wejścia prowadziły kręte schody, a wokół znajdowały się tarasy (o wysokości 3 m) dla uczestniczących w nabożeństwach. W środku mogło pomieścić się około 10–12 osób. W charakterze świątyni kaplica funkcjonowała do 1931 r., kiedy w Załużu, w miejscu karczmy, powstał kościół. W kaplicy zostali pochowani m.in. Adam Wiktor (1847–1907) z żoną Olgą.

Podczas II wojny światowej w trakcie okupacji sowieckiej w latach 1939–41 kaplicę sprofanowano, a złożone w niej zwłoki zbezczeszczono w poszukiwaniu kosztowności. W czasie nadejścia frontu wojennego latem 1944 r. budynek uległ zniszczeniom wskutek niemieckiego ostrzału i przez kolejne lata popadł w ruinę.

Moja babcia, Magdalena Krzemień (z domu Kargol), pochodząca z Załuża, pamięta, że jeszcze w latach 60. XX w. z kaplicy roztaczał się piękny widok na San (dziś widoczny jedynie szczątkowo). Istniały wtedy jeszcze żelazne barierki prowadzące do kaplicy, a we wnętrzu pod
ścianami pokrytymi polichromiami znajdowały się szczątki zmarłych. Obecnie otoczenie kaplicy jest zalesione i niełatwe do odnalezienia.

Załuż skrywa wiele interesujących miejsc, w tym związanych w historią II wojny światowej. Znajdują się tutaj ruiny kilkunastu (!) betonowych schronów bojowych linii Mołotowa, nietrudnych w odnalezieniu, oraz cmentarz żołnierzy słowackich, otwarty przez prezydenta Tiso i będący unikatem w naszym kraju.

Przy okazji wizyty w Załużu warto odwiedzić trzy znakomite punkty widokowe w okolicy: taras nad serpentynami w sąsiednim Wujskiem z panoramą połonin, szybowisko w Bezmiechowej Górnej oraz ruiny zamku Sobień nad doliną Sanu.

Gdzie znajduje się Kaplica?
Parking znajduje się przed Wiejskim Domem Kultury w Załużu. Do ruin nie prowadzi żadna oznakowana ścieżka. Tuż za Domem Kultury kierujemy się w stronę Sanu i dawnego dworu (znaki na Dziubanowo). Po ok. 8 min (500 m) przed torami skręcamy w prawo. Po kolejnych 10 min (600 m) skręcamy w prawo pod górę w las, bez wyraźnej ścieżki. Ruiny kaplicy znajdują się ok. 70 m od drogi.

Więcej nieznanych miejsc blisko natury znajdziesz w mojej nowej książce od Wydawnictwa Bezdroża pt. Dzikie Bieszczady. 100 nieznanych miejsc blisko natury. Znajdziesz ją tutaj. Jej premiera jeszcze tej wiosny!